مطالعات زیدیه
درباره وبلاگ


سلام به همه دوستان
تلاش اصلی ما در این وبلاگ معرفی تاریخ و میراث فکری زیدیه در فضایی بی‌طرفانه است. البته گاهی اوقات در قالب ویژه‌نامه‌هایی به مذاهب دیگر هم پرداخته می‌شود.

مدیر وبلاگ : محمد حسین کاظمی

بررسی تاریخی محل دفن رأس مطهر امام حسین (ع)
یکی از پرسش‌های مهمی که دربارۀ وقایع پس از شهادت امام حسین(ع) مطرح می‌شود، سرانجام رأس مطهر امام(ع) است. منابع تاریخی و روایی گزارش‌های متفاوتی از این مسئله ارائه و مکان‌های مختلفی را به عنوان مدفن رأس الحسین(ع) معرفی کرده‌اند. این اختلافات باعث می‌شود تا ترجیح یکی از این مکان‌ها دشوار گردد. این نوشتار می‌کوشد تا با مراجعه به این منابع به بررسی تاریخی محل دفن رأس مطهر امام حسین(ع) بپردازد.

امکان وجود راس مطهر امام حسین (ع) در کوفه و نجف
در برخی از منابع کهن شیعه احادیثی مبنی بر دفن سر مبارک امام حسین (ع) در کوفه و نجف ثبت شده است. مهم‌ترین این روایات را ثقفی کوفی، کلینی و شیخ طوسی از امام صادق (ع) نقل کرده‌اند که به دو صورت، مکان دفن سر امام حسین (ع) را معرفی کرده‌اند.

در روایات، راوی همراه امام صادق (ع) بوده و حضرت شخصا مکان دفن را به راوی نشان داده است. ثقفی کوفی و کلینی از شخصی به نام یزید بن عمر بن طلحه نقل می‌کنند که می‌گوید: «امام صادق (ع) وقتی در حیره بود، به من فرمود: آیا آنچه به تو وعده داده بودم را نمی‌خواهی؟ گفتم آری، یعنی رفتن نزد قبر امیرمؤمنان،که درودهای خدا بر او باد. پس امام و اسماعیل [پسر امام] و من سوار مرکب شدیم تا به ثَوِیّه[۱] که محلی بین حیره و نجف است رسیدیم. آنگاه امام (ع)، اسماعیل و من پیاده شدیم و همگی نماز خواندیم. امام (ع) به اسماعیل فرمود: برخیز و بر جدّت حسین (ع) سلام بده. گفتم: فدایت شوم! مگر حسین در کربلا نیست؟ فرمود: آری، ولی زمانی که سرش به شام برده شد، یکی از دوستان ما آن را ربود و در کنار قبر امیرمؤمنان (ع) دفن کرد.»[۲]

ثقفی کوفی و شیخ طوسی از شخصی به نام عبدالله بن طلحه نهدی و همچنین کلینی از ابان بن تغلب روایاتی را با همین مضمون نقل می‌کنند.[۳]

وجود دو نکته پذیرش این روایات را با مشکل مواجه می‌کند: اول آنکه این گزارش‌ها از لحاظ سند ضعیف‌اند و افراد ناشناخته‌ای در میان راویان آنها وجود دارد.[۴] دیگر آنکه علت انتقال سر مبارک امام حسین (ع) ربوده شدن آن به‌دست محبین اهل بیت (ع) ذکر شده است که با هیچ یک از منابع تاریخی سازگاری ندارد. 

امکان وجود راس مطهر امام حسین (ع) در مدینه
مدینه یکی از شهرهایی است که از آن به عنوان مدفن رأس الحسین (ع) نام می‌برند. ابن سعد در کتاب الطبقات الکبری می‌نویسد: «هنگامى که حسین (ع) کشته شد عمرو بن سعید حاکم مدینه بود. یزید سر حسین (ع) را پیش او فرستاد. عمرو سر حسین (ع) را کفن کرد و در بقیع کنار قبر مادرش فاطمه دختر رسول خدا (ص) به خاک سپرد.»[۵]

این خبر ابن سعد از دو جهت قابل تأمل است: اول آنکه با گزارش مورخانی چون طبری و شیخ مفید که به تفصیل دربارۀ آگاهی عمرو بن سعید از شهادت امام حسین (ع) سخن گفته‌اند سازگاری ندارد و این دو در آثار خود به ارسال سر مبارک امام حسین (ع) اشاره نکرده‌اند.[۶] مطلب دیگری که باید در مواجه با این خبر به آن دقت کرد، این است که مدینه محل زندگی اهل بیت (ع) و امامان شیعه بوده است؛ ولی در هیچ یک از منابع شیعه و حتی اهل سنت مطلبی دربارۀ زیارت رأس الحسین در بقیع نقل نشده است؛ در حالی که دلیلی بر کتمان این امر وجود نداشته است.[۷]

 

امکان وجود راس مطهر امام حسین (ع) در کربلا
کربلا یکی از مهم‌‌ترین شهر‌هایی است که از آن به عنوان مدفن رأس الحسین (ع) نام می‌برند. شیخ صدوق در کتاب امالی خود پس از ارائۀ گزارشی از وضعیت اهل بیت (ع) در شام می‌نویسد: «علی بن حسین (ع) به همراه زنان اهل بیت (ع) از شام خارج شد و سر مبارک امام حسین (ع) را به کربلا بازگرداند.»[۸] فتال نیشابوری هم در کتاب روضه الواعظین گزارش شیخ صدوق را نقل کرده است.[۹] سید مرتضی علم الهدی هم دراین‌باره می‎گوید: «روایت شده که سر امام حسین (ع) با جسد وی در کربلا دفن شد.»[۱۰] پس از او نیز فضل بن حسن طبرسی این سخن سید مرتضی را نقل کرده است.[۱۱] ابن نما حلی هم در کتاب مثیر الحزان ضمن اذعان به وجود دیدگاه‌های دیگر در این مسئله، قائل به بازگشت رأس الحسین (ع) به کربلا و دفن آن به همراه پیکر امام حسین (ع) است.[۱۲] پس از ابن نما حلی، سید ابن طاوس این مطلب را مورد پذیرش شیعیان می‌داند[۱۳] و علامه مجلسی هم دراین‌باره می‌نویسد: «در بین علمای امامیه مشهور است که امام سجاد (ع) سر مقدس پدر را به کربلا برگرداند و دفن نمود.»[۱۴] بسیاری از دانشمندان اهل سنت هم این مطلب را ذکر کرده‌اند.[۱۵] مهم‌ترین مانع در پذیرش این مکان فقدان روایات معصومین در تأیید کربلا است؛ اما این دیدگاه در طول قرون متمادی شهرت خاصی داشته و مورد اعتماد و عمل علمای شیعه بوده است. این امر حاکی از آن است که دیدگاه یاد شده در قرن‌های اولیه، از مسلّمات اعتقادی و تاریخی شیعه بوده است؛ تا جایی که در آن زمان، بدون توجه به آنکه در آینده این قول مورد تردید قرار خواهد گرفت، ضرورت استناد به قول معصوم یا گزارش‎های معتبر تاریخی احساس نشده است. بر این اساس، دیدگاه یاد شده قابل اعتنا و پذیرش ا‎ست.[۱۶]

امکان وجود راس مطهر امام حسین (ع) در دمشق
شهر دمشق از دیگر مکان‌هایی است که از آن به عنوان محل دفن سر مقدس امام حسین (ع) یاد شده است. بلاذری در کتاب انساب الاشراف می‌نویسد: «رأس الحسین (ع) در باغی در دمشق یا باغ قصر یا جای دیگری دفن شد و گروهی هم گفته‌اند که در گودال عمیقی در قصر دفن شد.»[۱۷]

ابن کثیر هم دو خبر جداگانه از تدفین سر مبارک امام حسین (ع) در دمشق نقل کرده است که هر دو از نگهداری رأس الحسین (ع) در خزانۀ یزید گزارش می‌دهند و تفاوت این دو گزارش در زمان و نحوۀ تدفین است. گزارش اول به نقل از ابن ابی دنیا زمان تدفین را پس از مرگ یزید و در محل باب الفرادیس ذکر می‌کند و گزارش دوم به نقل از ابن عساکر، تدفین را به سلیمان بن عبدالملک نسبت داده و مکان آن را قبرستان مسلمین ذکر کرده است.[۱۸]

ذهبی و ابن نما حلی هم مشابه همین خبر را نقل می‌کنند؛ ولی ذهبی تدفین رأس الحسین (ع) را به شخصی با کنیۀ ابوکرب منسوب می‌کند[۱۹] و ابن نما حلی هم منصور بن جمهور را بانی دفن سر مبارک امام حسین (ع) معرفی می‌کند.[۲۰]

هر چند وجود این خبر در منابع کهن مایۀ قوت استحکام این دیدگاه است، ولی وجود تناقض‌های زیاد در محل دفن و افرادی که متولی دفن سر مبارک امام حسین (ع) بوده‌اند، پذیرش این گزارش را با اشکالات جدی مواجه می‌نماید.

امکان وجود راس مطهر امام حسین (ع) در عسقلان
عسقلان شهری است ساحلی در شام که بین غزه و جبرین واقع شده[۲۱] و یکی از مکان‌هایی است که از آن به عنوان مدفن سر مقدس امام حسین (ع) نام برده‌اند. ابن شهر آشوب در کتاب مناقب آل ابی طالب می‌نویسد: «یکی از مناقب امام حسین (ع) مشاهدی است که به آن رأس الحسین گفته می‌شود که از کربلا تا عسقلان می‌باشد.»[۲۲] سبط ابن جوزی هم می‌نویسد: «خلفای دولت فاطمی سر مبارک امام حسین (ع) را از باب الفرادیس دمشق به عسقلان منتقل کرده‌اند.»[۲۳]مقریزی هم در کتاب المواعظ و الاعتبار گزارش کوتاهی از تعمیر و بازسازی مدفن رأس الحسین در عسقلان به‌دست افضل بن امیر الجیوش در سال ۴۹۱ ق ارائه داده است.[۲۴]

از این اخبار معلوم می‌شود که این مکان در قرن پنجم شهرت داشته است و در منابع کهن ذکر نشده است. هیچ گزارشی هم از رفت آمد شیعیان به این منطقه در دست نیست[۲۵] و غیر از ابن شهر آشوب که در قرن ششم می‌زیسته هیچ یک از علمای شیعه به آن اشاره نکرده‌اند. در نتیجه پذیرش این مکان به عنوان رأس الحسین (ع) دشوار است.

امکان وجود راس مطهر امام حسین (ع) در قاهره
قاهره مشهورترین مکانی است که در حال حاضر از آن به عنوان مدفن سر مبارک امام حسین (ع) یاد می‌شود. سبط ابن جوزی در تذکره الخواص از انتقال سر مقدس امام حسین (ع) از دمشق به عسقلان و سپس از آنجا به قاهره توسط خلفای دولت فاطمی سخن می‌گوید.[۲۶] مقریزی هم در کتاب المواعظ و الاعتبار روز یکشنبه هشتم جمادی الثانی سال ۵۴۸ قمری را به عنوان روز رسیدن رأس الحسین (ع) از عسقلان به قاهره ثبت کرده است. وی در ادامه دو خبر از تدفین سر مبارک امام حسین (ع) در قاهره نقل کرده است.[۲۷] با توجه به این اخبار مشخص می‌شود که منشأ وجود رأس الحسین (ع) در قاهره به وجود آن در عسقلان باز می‌گردد که در نتیجه، تردید موجود در عسقلان در پذیرش قاهره هم تأثیرگذار است.

نتیجهدر میان مکان‌های که از آن به‌عنوان مدفن رأس الحسین یاد شده است دمشق و کربلا از بیشترین اهمیت برخوردار هستند. منابع کهن به هر دو شهر اشاره کرده‌اند؛ ولی وجود تناقض‌های زیاد در محل دفن و افرادی که متولی دفن سر مبارک امام حسین (ع) بوده‌اند، باعث تضعیف دمشق می‌شود. در مقابل شهرت کربلا در میان علمای شیعه و همچنین عمل شیعیان منجر به تقویت این دیدگاه می‌شود.

منبع: پایگاه تخصصی امام حسین (ع)

پی‌نوشت

[۱] - مکانی نزدیک کوفه. معجم البلدان، ج۲، ص۷۸.

[۲] - ثقفی کوفی، الغارات، ج۲، ص۸۵۲، الکافی، کلینی، ج۴، ص۵۷۱.

[۳] - ثقفی کوفی، الغارات، ج۲، ص۸۵۲، طوسی، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۳۵، الکافی، کلینی، ج۴، ص۵۷۲-۵۷۱.

[۴] - واسعی، نگاهی نو به جریان عاشورا، ۳۶۷.

[۵] - ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۵، ص۱۸۴ و خامسه۱، ص۴۹۰.

[۶] - طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۵، ص۴۶۵، مفید، الارشاد، ج۲، ۱۲۴-۱۲۳.

[۷] - واسعی، نگاهی نو به جریان عاشورا، ص۲۷۲-۲۷۱.

[۸] - شیخ صدوق، امالی، ص۱۶۸.

[۹] - فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ج۱، ص۱۹۲.

[۱۰] - سید مرتضی، رسائل المرتضی، ج۳، ص۱۳۰.

[۱۱] - طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، ج۱، ص۴۷۷.

[۱۲] - ابن نما حلی، مثیر الاحزان، ص۱۰۷.

[۱۳] - ابن طاوس، اللهوف، ترجمه، احمد فهری، ص۱۹۵.

[۱۴] - مجلسی، بحارالانوار، ج۴۵، ص۴۵.

[۱۵] - برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به محسن رنجبر، پژوهشی دربارۀ فرجام و محل دفن سر مطهر امام حسین علیه‌السلام و سرهای دیگر شهدا، مجلۀ تاریخ اسلام در آینه پژوهش، تابستان ۱۳۸۹ش، شمارۀ۲، ص۸۲-۸۱.

[۱۶] - همان، ص۸۸.

[۱۷] - بلاذری، انساب الاشراف، ج۳، ص۲۱۴.

[۱۸] - ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۸، ص۲۰۴.

[۱۹] - سیر اعلام النبلاء، ج۳، ص۳۱۶.

[۲۰] - ابن نما حلی، مثیر الاحزان، ۱۰۷-۱۰۶.

[۲۱] - حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۱۲۲.

[۲۲] - ابن شهر آشوب، ج۴، ص۸۲.

[۲۳] - ابن جوزی، تذکره الخواص، ص۲۳۹.

[۲۴] - مقریزی، المواعظ و الاعتبار، ص۳۱۱.

[۲۵] - واسعی، نگاهی نو به جریان عاشورا، ص۳۸۴.

[۲۶] - ابن جوزی، تذکره الخواص، ص۲۳۹.

[۲۷] - مقریزی، المواعظ و الاعتبار، ص۳۱۲-۳۱۱.

 

منابع

  1. ابن بابویه (شیخ صدوق)، محمد بن على، امالی، ناشر،کتابچى، چاپ ششم، تهران، ۱۳۷۶ش.
  2. ابن جوزى، تذکره الخواص، منشورات الشریف الرضی، قم، ۱۴۱۸ق.
  3. ابن سعد، محمد بن سعد بن منیع الهاشمی البصری (م ۲۳۰)، الطبقات الکبرى، تحقیق محمد عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، ط الأولى، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
  4. ابن شهر آشوب مازندرانى، مناقب آل أبی طالب علیهم‌السلام، ناشر: علامه، چاپ اول، قم،‏ ۱۳۷۹ش.
  5. ابن قولویه، جعفر بن محمد (م۳۶۷ ق‏)، کامل الزیارات، تصحیح عبدالحسین‏ امینى، دارالمرتضویه، چاپ اول، نجف اشرف، ۱۳۵۶ش‏.
  6. ابن طاوس، على بن موسى، اللهوف على قتلى الطفوف، مترجم احمد فهرى زنجانى، ناشر جهان‏، چاپ اول، تهران، ۱۳۴۸ش.
  7. ابن کثیر، أبو الفداء اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۶م.
  8. ثقفی کوفی، ابواسحاق ابراهیم بن محمد، الغارات، تحقیق جلال الدین حسینى ارموى، تهران، انجمن آثار ملى، ۱۳۵۳ش.
  9. حلی، ابن نما، مثیر الأحزان‏، مدرسه الإمام المهدی عجّل الله تعالى فرجه الشریف‏، چاپ سوم، قم، ۱۴۰۶ق.
  10. حموی، شهاب الدین ابو عبدالله یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دارصادر، ط‌الثانیه، ۱۹۹۵م.
  11. رنجبر، محسن، پژوهشی دربارۀ فرجام و محل دفن سر مطهر امام حسین علیه‌السلام و سرهای دیگر شهدا، مجلۀ تاریخ اسلام در آینۀ پژوهش، تابستان ۱۳۸۹ش، شمارۀ۲، ص۹۸-۷۹.
  12. ذهبى، شمس الدین محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، شعیب الارنووط، موسسۀ الرساله، بیروت، الطبعه التاسعه، ۱۴۱۳ق/۱۹۹۳م.
  13. طبری، أبو جعفر محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک ، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم ، بیروت، دار التراث، ط الثانیه، ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
  14. طوسى، محمد بن الحسن، تهذیب الاحکام، تحقیق سید حسن خرسان، دارالکتب الاسلامیه‏، چاپ چهارم، تهران، ۱۴۰۷ق.
  15. علم الهدی، سید مرتضی، رسائل المرتضی، تقدیم احمد حسینی، ‌قم، دارالقرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
  16. فتال نیشابورى، روضه الواعظین و بصیره المتعظین، محمد بن احمد، انتشارات رضى‏، چاپ اول، قم، ۱۳۷۵ش.‏
  17. کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح، علی اکبرغفارى و محمد آخوندى، دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، تهران، ۱۴۰۷ق.
  18. مفید، ابی عبدالله محمد بن محمد بن نعمان، الإرشاد فی معرفه حجج الله على العباد، کنگرۀ شیخ مفید، چاپ اول، قم‏، ۱۴۱۳ق.‏
  19. مقدسی، ابوعبدالله محمد بن أحمد، احسن التقاسیم فى معرفه الاقالیم، ترجمه علینقى منزوى، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، چاپ اول، ۱۳۶۱ش.
  20. مقریزی، تقی الدین احمد بن علی، المواعظ و الاعتبار فی ذکر الخطط و الآثار، تحقیق دکتر ایمن فواد سید، موسسۀ الفرقان للتراث الاسلامی، لندن، ۱۴۱۶ق، ۱۹۹۵م.
  21. واسعی، سید علی رضا، نگاهی نو به جریان عاشورا، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.

 






نوع مطلب : عراق، تاریخ، امامان و اندیشوران، 
برچسب ها : امام حسین (ع)، راس الحسین،
لینک های مرتبط :
یکشنبه 13 فروردین 1396 12:44 ق.ظ
کارتون درسته خداقوت
محمد حسین کاظمیسلام علیکم
خیلی ممنون
یکشنبه 13 فروردین 1396 12:44 ق.ظ
ممنون از وبلاگتون
محمد حسین کاظمیسلام علیکم
متشکرم
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :