مطالعات زیدیه
درباره وبلاگ


سلام به همه دوستان
تلاش اصلی ما در این وبلاگ معرفی تاریخ و میراث فکری زیدیه در فضایی بی‌طرفانه است. البته گاهی اوقات در قالب ویژه‌نامه‌هایی به مذاهب دیگر هم پرداخته می‌شود.

مدیر وبلاگ : محمد حسین کاظمی


آقای نجم حیدر، استاد کالج بارنارد نیویورک کتابی سه چهار سال پیش منتشر کرد درباره تشیع آغازین کوفه، با این عنوان

The Origins of the Shīʿa: Identity, Ritual, and Sacred Space in Eighth-Century Kūfa. By Najam Haider. New York: Cambridge University Press, ۲۰۱۱. Pp. xvi + ۲۷۶.

در ادامه یادداشتی از دکتر حسن انصاری درباره این اثر
نقد و معرفی خوبی به فارسی آقای عدالت نژاد درباره این کتاب نوشته‌اند که در مجله نقد کتاب که دوست خوبم آقای رحیمی ریسه منتشر می‌کنند منتشر شده. فارغ از شیوه بررسی سندی روایات فقهی که مبنای کار ایشان در این کتاب است و البته در جای خود نیازمند نقد و بررسی است، یکی از مطالب مهمی که در این کتاب باید مورد دقت قرار گیرد این است که آقای نجم حیدر اساساً بنای نخستین زیدیه را بر مذهب بتریه که آنان را گروهی در چارچوب تبار اهل سنت می‌داند قرار داده است. این شیوه را نه تنها از طریق بررسی مذهب فقهی بتریه و زیدیه نخستین بلکه از طریق بررسی منابع تاریخی و ملل و نحل نگاری هم به بحث می‌گذارد. بدین ترتیب آقای حیدر معتقد است اساس زیدیه بر گروهی از شیعیان بوده که عقاید آنان با جارودیه که نزدیک به امامیه بوده‌اند تفاوت اساسی داشته و در فقه نزدیک به محافل اهل سنت بوده‌اند. در این چارچوب آقای حیدر معتقد است جارودیه صد سالی بعد از آن و به دلیل فشار عباسیان بر زیدیه که در واقع همان بتریه بوده‌اند جای بتریه را گرفتند و زیدیه رنگ و بوی تشیع امامی گرفت.

آنچه در این تحلیل محوریت بحث را تشکیل می‌دهد این است که در کوفه اواخر سده اول و نیز در سده دوم قمری هویت‌های مذهبی را شیوه‌های مختلف آیین‌های عبادی و از جمله نماز شکل می‌داد و بتریه در این چارچوب گروهی در چارچوب کلی جماعات اهل سنت باید قلمداد و ارزیابی شود. این تحلیل را من قبول ندارم. دلایل و قرائن مختلف هست که نشان می‌دهد اختلافات فقهی در بوم‌های مختلف در سده دوم موجب تبدیع و تکفیر و حتی تشکیل هویت‌های مذهبی اطراف مختلف نمی‌شده. کتاب‌های ملل و نحل قدیم هم چنانکه می‌دانیم چنین مبنایی نداشته‌اند و دلیلی بر مخالفت با ده‌ها منبع و سندی که خلاف این گفته را نشان می‌دهند وجود ندارد. در رساله‌های اعتقادی و ردیه هایی که از اواخر سده اول و از مجموع سده دوم قمری موجود است چنین برداشتی حاصل نمی‌شود که مبنای دسته بندی‌ها اختلافات در مسائل فقهی نماز و عبادات بوده است. بدین ترتیب اتفاقاً باید در اختلاف میان بتریه با چهره‌های پیشا سنی همان اختلاف عقاید را در تعیین هویت‌های متمایز محوریت داد. بتریه در قیام زید بن علی سهم داشتند به دلیل همین باورهای اعتقادی. البته شماری از چهره‌های غیر شیعی مخالف با امویان هم با قیام زید بن علی و بعد از او با برخی دیگر از طالبیان همراهی کردند و این اتفاقاً با وجود اختلاف نظری بود که در پاره‌ای مسائل فقهی و عقیدتی میان زید و آنان وجود داشت اما با این وصف این مطلب مانعی از مشروع دانستن قیام زید از سوی آن عالمان و فقیهان غیر شیعی از او نشد. به نظر می‌رسد یکی از مشکلات این تبیین این است که به تحول معنایی هویت شیعی برای گروه‌ها و اشخاص مختلف در طول سده دوم قمری توجه نشده است. آقای مادلونگ نقد کوتاه و ارزشمندی بر کتاب آقای نجم حیدر نوشته است. من با آقای مادلونگ موافقم که به جای آنکه بتریه را گروهی در تبار اهل سنت جستجو کنیم باید آنان را گروهی در تبار تشیع ببینیم. دست‌کم از دیدگاه زیدیه بعدی وضع چنین بوده است.

اما انتقاد دیگری هم به کتاب آقای حیدر می‌توان وارد دانست و آن اینکه ارزیابی ایشان درباره تاریخ ظهور جارودیه و گرایشات نزدیک به امامیه از سوی زیدیه را من قبول ندارم. جارودیه از آغاز بخشی مهم از چهره عمومی زیدیه بود و در قیام زید بن علی هم حضوری مهم و قوی داشت. در این مورد در مقاله‌ای که درباره زیدیه برای یک هندبوک نوشته‌ام و به زودی منتشر می‌شود صحبت کرده‌ام. خلاصه عرض می‌کنم که اتفاقاً سندهایی که ما از زیدیه از طول سده دوم قمری داریم مؤید این است که عقاید زیدیان و البته با تحولات و تمایزات داخلی بیشتر نماینده جارودیه است تا بتریه.

در این میان نکته جالب توجهی که در کتاب آقای حیدر دیده می‌شود و آقای مادلونگ هم روی آن دست گذاشته این است که ایشان امالی احمد بن عیسی بن زید را به عنوان مهمترین منبع برای فقه قدیم زیدی در نظر گرفته و بررسی‌های سندی را بر محور آن انجام داده‌اند. در کتاب او سهم مسند منسوب به زید بن علی در نظر گرفته نشده است. انتساب احادیث و مطالب مسند زید بن علی به شخص زید البته مشکل دارد و این نکته‌ای است که آقای مادلونگ هم در تحقیقاتش به همین نتیجه رسیده است. اما انتساب هسته اصلی این کتاب به ابو خالد واسطی ظاهراً نباید مشکل داشته باشد. مسند زید بن علی بی‌تردید یکی از کهن‌ترین منابع فقهی اسلامی است. اتفاقاً همین کتاب نشان می‌دهد که زیدیه برخلاف گفته آقای حیدر هویت متشکل فقهی مستقل از محیط سنی خود در کوفه را در سده دوم قمری داشته‌اند. شهر کوفه در سده دوم به سرعت به شهری شیعی تبدیل شد و این نکته‌ای است که اتفاقاً آقای مادلونگ در نقد کتاب آقای حیدر بر آن تأکید کرده و تلویحاً مشکل تحلیل ایشان درباره زیدیه را به نوع تحلیل ایشان از وضعیت کوفه در آن دوران مرتبط دانسته است.

با این حساب اگر اصالت کتاب مسند زید بن علی را بپذیریم حتی با همان دیدگاه کلی آقای حیدر باید گفت جارودیه که ابو خالد واسطی از رهبران و نمایندگان اصلی آنان بود در سده دوم قمری نه تنها حضور داشتند بلکه هویت فقهی مستقل زیدی خود را هم مکتوب کرده بودند.
مسند زید بن علی در شکل نسخه‌های فعلی آن البته نمی‌تواند عیناً آن چیزی باشد که ابو خالد واسطی ارائه داده بوده. در نسخه‌های بعدی آن در کوفه هم از لحاظ مواد و هم از لحاظ فورم مسند زید تحول پیدا کرد. این تحول خود در میان زیدیه جارودی صورت پذیرفت. آن هسته اصلی با تحولاتی که چند دهه بعد از ابو خالد واسطی پیدا کرد مجموعه‌ای از روایات را شکل می‌داد که خود از منابع کتاب امالی احمد بن عیسی بن زید بود. طبق همان دسته روایات که در کتاب امالی آمده (یعنی همان کتابی که آقای حیدر آن را در تحلیل سندی روایات فقهی مبنا قرار داده‌اند) می‌توان فتاوی فقهی جارودیه در سده دوم قمری را دید که در طول کتاب و بر اساس همان مجموعه مسند ابو خالد واسطی نقل شده است.
بدین ترتیب کلیت نگاه آقای حیدر به تاریخ زیدیه می‌تواند به چالش کشیده شود. تفصیل مطلب را باید به وقتی دیگر وانهاد.

منبع: حلقه کاتبان





نوع مطلب : پژوهش‌های جدید، 
برچسب ها : تشیع کوفه، زیدیه،
لینک های مرتبط :
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :