مطالعات زیدیه
درباره وبلاگ


سلام به همه دوستان
تلاش اصلی ما در این وبلاگ معرفی تاریخ و میراث فکری زیدیه در فضایی بی‌طرفانه است. البته گاهی اوقات در قالب ویژه‌نامه‌هایی به مذاهب دیگر هم پرداخته می‌شود.

مدیر وبلاگ : محمد حسین کاظمی


Related image

این کتاب اثر دکتر ناصرالدین اسد است. وی در سال 1922 در شهر عقبه اردن از پدری اردنی و مادری لبنانی متولد شد. ناصرالدین اسد تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته زبان عربی در دانشگاه قاهره آغاز کرد و در سال سال 1947 میلادی موفق به اخذ مدرک کارشناسی شد و سپس در سال 1951 میلادی کارشناسی ارشد و در سال 1955 میلادی موفق به اخذ مدرک دکتری شد و کتاب مصادر الشعر الجاهلی و قیمتها التاریخیه رساله‌ی دکتری اوست که زیر نظر دکتر شوقی ضیف به انجام رسیده است.

محتوای کتاب 

این کتاب دارای 5 باب است که هر باب در چند فصل سازماندهی شده است. کتاب با یک مقدمه آغاز و با ارائه‌ی خلاصه بحث به عنوان خاتمه به پایان می‌رسد.


تمهید: مجتمعات العرب فی الجاهلیه و تفاوتها فی الحضاره

مولف در تمهید ابتدا به موقعیت سرزمین اعراب به عنوان وطن می‌پردازد و جنوب دریای هند تا ما بعد دمشق در منتهی الیه شمالی بین خلیج فارس و دجله و فرات، از دریای سرخ تا نیل در مغرب؛ وی سپس به موقعیت جغرافیای این مناطق می‌پردازد.

نویسنده پس از آن به ساختار و جایگاه قبیله در جامعه آن دوران پرداخته و طبقات اجتماعی اعراب را بیان می‌کند. سپس نگاهی گذرا به تمدن عصر جاهلی دارد البته نمی‌خواهد به دقت وارد مسائل شود و ضمن قبول صحرا نشینی اکثر اعراب معتقد است که آنان در شهرها دارای فرهنگ و تمدن مناسبی بوده‌اند. وی با توجه به نظریات مستشرقانی مانند اوالیری در آثاری مانند «بلاد العرب قبل محمد (ص)» معتقد است که عصر اعراب قبل از دوران جاهلیت دارای سطحی از تمدن بوده‌اند که به وسیله‌ی عوامل متعددی از جمله عوامل اقتصادی از بین رفته است.

وی سپس وارد عصر جاهلی می‌شود آن را عصری ما بین دو تمدن قدیم و اسلامی می‌داند و معتقد است که از میان آثار مورخان مسلمان می‌توان به برخی از ویژگی‌های دوران کهن پی برد ولی باید به این نکته توجه داشت که اخبار این آثار خالی از اساطیر و خرافات نیست و این امر تا حدی اخبار آن دوران را مخدوش کرده است.

اسد در ادامه تعدادی از آیات قرآن را که سیر در زمین، دیدن آثار گذشتگان، تمدن سباء و ... اشاره می‌کند و آن را نشانه‌ی وجود تمدن قابل اعتناء قبل از دوران جاهلیت می‌داند. وی در ادامه وجود تمدن‌های بزرگ اطراف سرزمین اعراب، وجود دولت عربی، راه‌های تجاری، بازارهای موسمی، پیمان‌های بین المللی با ایران و روم و مصر را از دیگر دلایل وجود تمدن قبل از اسلام می‌داند.

 

باب اول: الکتابه فی العصر الجاهلی

الفصل الاول: انتشار الکتابه بین العرب فی العصر الجاهلی

این فصل به انتشار و گسترش کتابت بین اعراب می‌پردازد و بحث را بیان اقوال پیدایش رسم الخط آغاز می‌کند و 3 قول را بیان می‌کند.

1.       خداوند آن را به حضرت آدم آموخت.

2.       این رسم الخط، اختراعی است و اعراب آن را از مردم حیره و مردم حیره آن را از مردم الانبار و مردم الانبار آن را از یمنی‌ها یا عاربه‌ای که ساکن عدنان بودند آموختند.

3.       مشتق از خط آرامی است همانطور برخی از مستشرقین می‌گویند و یا اینکه مشتق از خط نبطی است که مستشرقان متاخر بر آن باور دارند و این قول به گفته‌ی مولف کتاب نزد پژوهشگران رجحان دارد.

 

اسد سپس به نقطه گذاری و شکل حروف می‌پردازد و پس از آن وارد بحث کتابت در عصر جاهلیت می‌شود و نسبت به شیوع بی‌سوادی در دوره‌ی جاهلیت به دیده‌ی شک و تردید می‌نگرد و اصطلاح «امیین» موجود در قرآن را به امی بودن در دین تفسیر می‌کند.

مولف کتاب سپس اسامی معلمان عصر جاهلیت را بیان می‌کند[1] و شهر طائف و قبیله‌ی ثقیف را پیشرو در کتابت دوران جاهلی می‌داند. وی همچنین با استناد آثار مورخانی چون ابن سعد، بلاذری، طبری مواردی از مکان‌های تدریس در جاهلیت و صدر اسلام و حتی مناطق فتح شده را ذکر می‌کند و سپس با استفاده از اقوال ادباء و همچنین آثار افرادی چون مسعودی، ابن عبد ربه، اصفهانی و جهشیاری مثال‌های دیگری ذکر می‌کند.

 

الفصل الثانی: موضوعات الکتابه و ادواتها

نویسنده فصل را با توضیح درباره‌‌ی آثار کتابت شده در دوره‌ی جاهلی آغاز می‌کند و آثار دینی موجود در شبه جزیره آن دوره را مورد توجه قرار می‌دهد و این سوال را مطرح می‌کند که آیا متون تورات و انجیل رایج در عصر جاهلی به زبان اصلی بوده است یا اینکه به زبان عربی ترجمه شده و مورد استفاده قرار گرفته است؟ مولف در ادامه به روایاتی اشاره می‌کند که از نسخ تورات و انجیل سخن گفته اشاره می‌کند. وی همچنین از آثار دیگری مانند «مجله لقمان» که در آن دوران وجود داشته یاد می‌کند برخی از روایات مربوط به آن را ذکر می‌کند.

اسد سپس پیمان‌نامه‌ها، قراردادها، دفاتر حساب و کتابِ کار و تجارت، نامه‌نگاری بین افراد، نقش‌های روی خاتم و ... را به عنوان انواع کتابت و از پوست، پارچه، استخوان، گیاهان، الواح، قلم، دوات و مداد به عنوان ابزار نگارش یاد می‌کند.

 

الباب الثانی: کتابه الشعر الجاهلی و تدوینه

فصل اول: تقیید شعر جاهلی

این فصل را با تکیه به مباحثی مانند وجود کتابت نزد عرب جاهلی و قدمت و گستردگی آن که در باب قبلی به آن پرداخته بحث را آغاز می‌کند و سپس اهمیت شعر و جایگاه شاعر را نزد اعراب را بیان می‌کند و این پرسش را مطرح می‌کند که آیا اعراب که مسائل گوناگون را کتابت کرده است شعر را با آن اهمیت نمی‌نوشته است؟ وی در ادامه چند تن از شعرای کاتب و با سواد را نام می‌برد.[2]

 

الفصل الثانی: تدوین الشعر الجاهلی

مولف در این فصل تاریخچه‌ی علوم حدیث، فقه، تفسیر، مغازی و سیر را مقدمه‌ای برای ورود به بحث تدوین شعر جاهلی قرار می‌دهد. او اشعار را در زمره‌ی اخبار جاهلی و انساب عرب می‌داند و اشاره می‌کند که در میان اینگونه اخبار هم گاهی اشعار جاهلی ثبت و ضبط شده است.

وی از ابوعمرو ابن العلاء (م154ق) و حماد الراویه (م156ق) به عنوان کسانی که اهتمام زیادی به ثبت اشعار جاهلی داشته‌اند نام می‌برد و گزارشی از فعالیت‌های آنان ارائه می‌دهد و در ادامه اخباری را نقل می‌کند که نشان می‌دهد آنان به آثار مکتوب برجای مانده از دوران جاهلی دسترسی داشته‌اند.

نویسنده‌ی کتاب در ادامه گزارش‌هایی مبنی بر وجود آثار مکتوب جاهلیت در دوران امویان نقل می‌کند که از وجود دیوان‌های شعر جاهلی در قرن دوم هجری داشته است که مانند دفاتر حدیثی نقل و سماع می‌شده است.[3]

اسد این باب را با این بحث به اتمام می‌رساند که روش سلف در کسب علم بر مبنای اعتماد بر روایات است و آن نیز دو گونه دارد.

1.       کتاب: در این نوع یکی از حاضران متنی را می‌خوانده و دیگران آن را به صورت شفاهی یا کتبی اخذ می‌کردند.

2.       شیخ: استاد روایات را شخصا نقل می‌کرد و شاگردان به همان صورت قبل روایات را اخذ می‌کردند.

 

الباب الثالث: الروایه و السماع

 

الفصل الاول: اتصال الرئایه من الجاهلیه حتی قرن الثانی

مولف در این فصل به معنای روایت و تطور آن می‌پردازد و می‌گوید لفظ روایت ابتدا به شعر اختصاص داشته و برای حفظ و نقل آن به کار می‌رفته و پس از آن با شکلگیری علوم مانند حدیث و ... برای انتقال علوم و شرح و تفسیر آن به کار رفته است.[4]

روایت اشعار: در این بخش به راوی شعر پرداخته و می‌نویسد: راوی شعر کسی است که برای اولین با شعر را سماع کرده و در صحف و دیوان‌ها ثبت می‌کرده و در حافظه‌ی خود نیز نگاه می‌داشته و در مجالس و محافل می‌خوانده است.

وی با نقل روایتی از از خلیفه‌ی دوم اهمیت شعر در نزد اعراب را بیان می‌کند و سپس به انتقال شعر در عصر پیامبر (ص) و خلفای راشدین را می‌پردازد.

وی در پایان نسب شناسان را به عنوان یکی از گروه‌هایی که به حفظ اشعار اهتمام داشته‌اند معرفی می‌کند و شناخت قبایل را منوط به شناخت و آگاهی از اشعار عرب می‌داند.

 

الفصل الثانی: طبقات الرواه

این فصل به طبقات راویان شعر جاهلی پرداخته و شاعران راوی را اولین طبقه معرفی می‌کند که برخی از آنان شعر را عینا برای حفظ آن نقل می‌کردند و گروه دیگر به عینا نقل نمی‌کردند که ممکن است نقل آنان برای استفاده از فنون شاعری بوده باشد. طبقات دیگر عبارتند از:

راویان قبیله: یکی از راه‌های اکرام شاعر قبیله، ثبت و ضبط نقل اشعار شاعر قبیله بوده است که توسط گروهی خاص از اعضای قبیله انجام می‌شده است.

راویان مصلح: اشعار را اصلاح نقل می‌کردند.

راویان وضاع: مانند قصه گویان که اشعار را برای اغراضی نقل و وضع می‌کردند، برای مثال برای پر و بال دادن به قصه‌های خود.

راویان عالم: که علوم را به صورت نظم روایت می‌کردند. البته طبقه‌ی اخیر قسیم موارد قبل نیست.

 

الفصل الثالث: الاسناد الادبیه

مولف اسناد در روایت اشعار را امری اصلی می‌داند نه متاثر از دانش حدیث و این امر قبل از ظهور اسلام رواج داشته است. وی اخبار اشعار را به دو دسته تقسیم می‌کند.

نخست اشعاری که اسناد آن به خود شاعر متصل است و از اکثر شاعران دوران جاهلی به این روش شعر روایت شده است. دوم یا اشعار به راویان و ادبای قرن دوم متصل است که دیگران از آنان نقل می‌کنند. وی سپس موارد متعددی از این دو نوع نقل می‌کند.

 


[1] - اسد، مصادر الشعر الجاهلی، ص50.

[2] - همان، ص115.

[3] - همان، ص173.

[4] - همان، ص190.





نوع مطلب :
برچسب ها : شعر جاهلی، ناصرالدین اسد،
لینک های مرتبط :
چهارشنبه 27 دی 1396 10:17 ق.ظ
سلام گلم
وبلاگ خیلی خوبی داری، مطالبت عالین.
اگه دوست داشتی بیا تبادل لینک کنیم
فقط بیا و خودتو لینک کن ^_^
موفق باشی
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.


آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :